Tình cờ thấy trên kệ sách của một người bạn, mình mượn ngay về và bắt đầu đọc liên tục trong cả tuần sau đó. Nhưng mình đã bỏ ngang vì cảm thấy mình không thể nuốt nổi, nó quá căng thẳng, quá u tối, và theo một tầng nghĩa nào đó, nó chứa đựng nỗi căm ghét phụ nữ vô cùng mạnh mẽ, thể hiện qua các tính từ miêu tả nhân vật nữ. Có một sự thật là cuốn sách đã bị cấm ở nhiều trường học và thư viện nước Mỹ hay dính vào kiện tụng sau khi nó được xuất bản.
Bẵng đi một thời gian khá dài, mình trở về điểm xuất phát – đọc lại quyển sách, phần lớn là do bản thân rất háo hức xem phim, nhưng phải sau khi kết thúc việc đọc. Giống như nhiều tiểu thuyết, Tổ chim cúc cu hiện lên rõ nhất hình ảnh người hùng thời đại, người đem đến màu sắc mới cho cuộc sống u tối nơi nhà thương điên ở bang Oregon. McMurphy là kẻ duy nhất lên tiếng chống lại sự bạo tàn của máy móc, sự vớ vẩn của luật lệ và sự thao túng của một hệ thống được cho là xấu xa. Anh cố lôi kéo nạn nhân của nó về phía mình, bằng chứng là những lần bỏ phiếu để giảm bớt âm thanh radio nhức óc, để được ra ngoài đánh cá hay để có những quyền cơ bản khác. Tù trưởng Bromden, một người da đỏ, cũng đứng về phía anh dù chưa bao giờ tỏ bày. Ta có thể cảm nhận điều này từ sách nhiều hơn khi Bromden đóng vai người kể chuyện. Tất thảy, từ cuộc sống trước khi vào trại, đến dòng suy nghĩ về McMurphy, cuộc đời riêng của từng bệnh nhân và những bí mật u ám của ban quản lý trại.
Điểm duy nhất mình thích ở McMurphy là sự can đảm, không phải tính bốc đồng. Anh có quan điểm, anh nói ra, anh tìm sự ủng hộ xung quanh mình, đa số là kẻ yếu về phía mình, anh giúp họ nhận ra mình cũng có niềm vui và sức mạnh. Anh đem đến cho cả trại một bữa tiệc, đem đến cho một nhóm bạn buổi đánh cá đầy phiêu lưu và anh đem đến cho Billy một cô bạn gái. Anh khiến Bromden nhớ ra rằng mình là tù trưởng, mình cao lớn và có khả năng thoát khỏi cái nơi tàn nhẫn này. Hình ảnh tù trưởng trốn thoát ở phần cuối cứ ám ảnh mình mãi, nhưng theo nghĩa tích cực, nỗi ám ảnh về một cuộc đào thoát trọng đại cho hàng năm trời ngăn cách với tự do.
Nhưng vẫn có những suy nghĩ trái chiều mang tính thời đại. Nó khiến mình phải đặt ra nhiều nghi vấn rằng: liệu ở thời đó, ở Hoa Kỳ, tư tưởng căm ghét phụ nữ lớn mạnh như thế – ở đây là y tá Ratched – có phải là chuẩn mực không, hay người đại diện cho “tội ác” ở đây chỉ vô tình là phụ nữ? Việc chọn nhân vật phản diện là phụ nữ có phản ánh nỗi căm ghét phụ nữ của tác giả không? Hay việc chọn người hùng là người da trắng chỉ là tình cờ? Bỏ qua những nghi vấn đó, một thứ rõ ràng nhất có lẽ ai cũng đồng tình là tiểu thuyết của Kesey là một tia sáng vạch trần các cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần trong những năm 60.
Mình đã đọc phiên bản của Penguin Classics và trong đó có những nét vẽ minh họa của Ken Kesey, điều đó đem đến cảm giác xác thực hơn thảy, khi mọi hình ảnh được phóng chiếu từ trí tưởng tượng của tác giả.
Về bộ phim được chuyển thể, mình có thể nhận xét với một từ: xuất sắc. Không thể phủ nhận rằng nó đã thắng được Big Five của Oscar, điểm IMDb 8.7 và được giới phê bình không ngớt lời khen ngợi cho đến những năm sau này. Xin nêu ra ở đây phân cảnh mà mình thích nhất: cảnh các bệnh nhân chơi bóng rổ. Mình cảm nhận được một tia sáng niềm vui từ ánh mắt của nhóm bệnh nhân. Đấy là mấu chốt của việc McMurphy khiến tù trưởng Bromden nhận ra mình đã từng to lớn, từng dũng cảm theo nhiều tầng nghĩa.
Sau cùng, cái kết của ‘Cuckoo’ là một lối thoát, bao gồm cái chết của Billy và McMurphy và cuộc trốn thoát của Bromden. Đối lập với nó là một hệ thống ‘nhà tù’ vẫn cứ tiếp diễn bất kể người nắm quyền là ai. Đó là mối xung đột xuyên suốt quyển sách, và có lẽ không bao giờ được phá vỡ.
Xem Top 5 reviews Goodreads (bản dịch): https://bit.ly/31W2O7t