Thời kỳ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa tư bản lan rộng khắp châu Âu. Nhờ đó, cuộc đấu tranh của quần chúng bình dân trở nên có tổ chức và ý thức hơn. Khi mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc, tư tưởng triết học của chủ nghĩa Mác đã lan truyền nhanh chóng. Bài viết dưới đây thảo luận về tất cả các hệ tư tưởng của chủ nghĩa Mác trong tiểu thuyết Thép đã tôi thế đấy, bao gồm: bất bình đẳng giai cấp, chủ nghĩa chống tư bản, xung đột giai cấp, chủ nghĩa duy vật lịch sử và tách biệt xã hội.
Thép đã tôi thế đấy là một cuốn tự truyện hư cấu lấy cảm hứng từ cuộc đời của chính tác giả Nikolai Ostrovsky và nó đóng vai trò quan trọng trong lịch sử văn học Xô Viết. Cuốn tiểu thuyết được chia thành hai phần, phần đầu nói về tuổi thơ và thời niên thiếu của nhân vật chính trong khi phần sau đề cập đến những năm tháng trưởng thành và bệnh tật của người thanh niên này. Đây là một ví dụ điển hình về Hiện thực xã hội chủ nghĩa vì nó được truyền vào hệ tư tưởng của chủ nghĩa xã hội.
Hiện thực xã hội chủ nghĩa là phương pháp cơ bản của văn học và phê bình văn học Xô viết. Nó đòi hỏi ở nhà văn tính trung thực, tính cụ thể về mặt lịch sử của hiện thực xã hội trong quá trình phát triển mang tính cách mạng của nó. Hơn nữa, tính trung thực và tính cụ thể về mặt lịch sử trong nghệ thuật phơi bày hiện thực phải gắn liền với nhiệm vụ cải tạo tư tưởng và giáo dục người lao động theo tinh thần chủ nghĩa xã hội.
Thông qua Thép đã tôi thế đấy, độc giả hiểu về tinh thần đằng sau nước Nga xã hội chủ nghĩa và cách nó được hình thành. Ostrovsky dành phần lớn thời gian làm thợ máy trong kho đường sắt để thoát ly khỏi bầu không khí mục nát của chính quyền đương tại. Chính tại đây, ông đã biết về cuộc đấu tranh của công nhân, biết về nhân quyền, về Lenin và những lý tưởng cách mạng. Văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa mô tả con người từ một góc độ khác và khắc họa hình tượng nhân vật có tính tổ chức chặt chẽ và sáng tạo. Như vậy, xử lý nghệ thuật xây dựng xã hội chủ nghĩa trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa là đề tài cốt yếu. Điều làm cho văn học mang tính cách mạng hơn nữa là lực lượng cách mạng tại các mốc thời điểm quan trọng của lịch sử. Các nhân vật trong tác phẩm đều có ý thức mạnh mẽ về chủ nghĩa quốc tế vô sản và chủ nghĩa nhân văn xã hội.
Ostrovsky sinh ra ở làng Viliya vào năm 1904. Cha ông là một công nhân thời vụ, ông hầu như không thể nuôi sống gia đình bằng đồng lương ít ỏi của mình. Lực lượng lao động nông nghiệp và công nhân khắp Xô Viết đều sống trong nghèo đói và chịu bóc lột nghiêm trọng. Ostrovsky đã sớm nhận thấy những bất công xã hội và sự xuống cấp của con người bắt nguồn từ phân biệt giai cấp. Ông đã làm việc trong một nhà bếp ở khu đường sắt. Khi làm việc với anh trai mình, một thợ cơ khí, ông đã biết về cuộc đấu tranh giành nhân quyền cho công nhân, được nghe những người Bolshevik nói về Lenin và những lý tưởng cách mạng. Trong tác phẩm, Pavel Korchagin là nhân vật chính. Cậu bị đuổi khỏi trường vì một hành động không đáng có, và điều đó giúp cậu có cơ hội hòa nhập với quần chúng bình dân và được giáo dục từ hiện thực cuộc sống. Tuy nhiên, Pavel còn quá trẻ để hiểu hết ý nghĩa và sự đáng sợ của cuộc đấu tranh giai cấp cũng như việc phong trào cần những người mạnh mẽ và dũng cảm như thế nào. Pavel đã phải lòng Tonia Toumanova, một cô gái xuất thân từ tầng lớp giàu có uy quyền. Mối quan hệ mật thiết đó dần mai một khi cả hai lớn lên và nhận thức được địa vị xã hội và khác biệt giai cấp của mình.
Sau Nội chiến, Pavel làm việc ở Cheka và sau đó đến Kiev làm việc dưới quyền đồng chí Segal. Pavel đã tham gia xây dựng tuyến đường sắt khổ hẹp vào mùa đông, đây là một công việc vô cùng gian khổ: Pavel phải làm việc liên tục trong bốn ca không ngơi nghỉ. Tuy nhiên, công việc tiếp tục bị trì hoãn vì tình trạng thiếu lương thực và các cuộc đột kích của quân phỉ. Pavel sau đó ốm rất nặng, nhưng sau khi nghỉ ngơi và tĩnh dưỡng, anh trở lại xưởng dành cho các thành viên Komsomol. Cuộc đấu tranh giai cấp tiếp tục diễn ra khắp Ukraine, và những nhóm phản cách mạng đã cố gắng đàn áp các xưởng ở Komsomol. Theo Pavel, điều quý giá nhất trong cuộc sống là chính cuộc sống, và bất cứ ai đều có quyền sống một cuộc đời không đau đớn, không sợ hãi. Anh giữ niềm tin vững chắc vào công cuộc giải phóng nhân loại và tự do sống. Là một người tuyên truyền cho đảng, Pavel coi trọng cuộc sống, đặc biệt là sau khi chứng kiến nhiều cái chết. Ở cuối cuốn tiểu thuyết, Pavel lâm vào bệnh tật và được đưa vào viện điều dưỡng, và tại đây anh đã liệt toàn thân.
Thép đã tôi thế đấy có thể được nhìn nhận theo quan điểm của chủ nghĩa Mác. “Chủ nghĩa Mác là một hệ thống các ý tưởng xem lịch sử nhân loại như một cuộc đấu tranh giai cấp và phân tích hệ thống tư bản dựa trên các động lực và mâu thuẫn của nó”. Theo chủ nghĩa Mác, giai cấp công nhân đấu tranh lật đổ chủ nghĩa tư bản để thiết lập bản sắc của mình trong một xã hội không giai cấp. Cách tôi luyện thép được nghiên cứu như một điểm cốt yếu của chủ nghĩa Mác. Niềm hăng say với lý tưởng của nhiều thanh niên trong tác phẩm đã khiến nó trở nên đáng lo ngại và mọi người tránh nói về nó vì họ cho rằng nó không phù hợp với các nguyên tắc cộng sản.
1. Sự bất bình đẳng
Một trong những trụ cột chính của chủ nghĩa Mác được miêu tả trong Thép đã tôi thế đấy là bất bình đẳng. Bình đẳng luôn là một vấn đề quan trọng đối với Marx. Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, mọi quốc gia và cộng đồng đều phải đối mặt với xung đột xã hội và phân chia giai cấp. Theo chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa tư bản bắt nguồn từ những tình huống gây ra bất bình đẳng giữa các nhà tư bản và giai cấp công nhân. Cách mạng tháng Mười 1917 và cuộc nội chiến Ukraine đã khiến thế hệ trẻ bị cuốn vào vòng xoáy của cuộc đấu tranh giai cấp. Trong cuộc trò chuyện giữa Pavel và Klimka, Pavel đã đề cập đến cuộc sống khó khăn khi anh làm việc quần quật cho chủ nhà bếp khu đường sắt. Dù bọn anh có làm việc chăm chỉ đến đâu, cũng khó có thể làm hài lòng bọn chủ vì cuối cùng họ luôn tìm ra lỗi. Khi ngày càng nhiều người dùng đến vũ lực, Ukraine rơi vào vòng vây của một cuộc đấu tranh giai cấp tàn nhẫn. Những ngày bình yên và thanh bình đã vĩnh viễn ra đi. Công nhân cảm thấy bất lực khi đối mặt với chủ nghĩa Sô vanh tư sản Ukraine. Khi thảo luận về mối quan hệ giữa Pavel và Tonya, tác giả đã nêu bật sự khác biệt giai cấp giữa họ. Khi Tonya mặc quần áo đẹp đến buổi tụ tập ở Komsomol, Pavel cảm thấy xấu hổ và Pankratov nhận xét: “Trông cô ấy không thuộc về nơi này. Nhìn tư sản quá. Làm thế nào cô ấy vào được đây nhỉ?” “
2. Phân biệt giai cấp
Trong Thép đã tôi thế đấy, các sự kiện, các phân cảnh và từng nhân vật riêng lẻ đều phản ánh xung đột giai cấp. “Pavel đã lớn lên trong nghèo khó, và cậu ta tỏ thái độ thù địch với bất kỳ ai mà cậu coi là có.” Cuốn tiểu thuyết cho thấy khi Chủ nghĩa tư bản ngày càng phát triển, thì giai cấp vô sản cũng tập trung trên quy mô quần chúng trong một cuộc đấu tranh có tổ chức. Trong một phân cảnh, Pavel không buồn nói rằng “Cái hố này đầy rẫy kẻ gian. Hãy nhìn vào tất cả số tiền họ có! Họ coi chúng ta như bụi bẩn và họ làm những gì họ thích với phụ nữ.”
3. Chủ nghĩa chống Tư bản
Thái độ của Pavel đối với tầng lớp lao động và tài sản xã hội chủ nghĩa cũng như cuộc chiến của chính mình chống lại những kẻ lười biếng đã cho thấy anh là một người cách mạng trung kiên và một chiến binh bất khả chiến bại. Pavel là người hùng trong giai cấp công nhân Nga. Thái độ chống Chủ nghĩa Tư bản của anh nở rộ khi anh vất vả làm việc trong suốt thời thơ ấu và phải chịu đựng những bất công do Chủ nghĩa Tư bản gây ra. Tuy nhiên, chủ nghĩa anh hùng trong Pavel thay đổi theo thời gian, và sự phản kháng của anh trước hiện thực cuộc sống khiến anh giác ngộ ý thức xã hội chủ nghĩa và nó đã lôi kéo anh ta vào cuộc đấu tranh giai cấp. Ý thức kỷ luật cộng sản tự giác phát triển trên nền lý tưởng cao cả trong Nội chiến. Luôn tồn tại một ý thức xã hội chủ nghĩa trưởng thành trong tư cách và ứng xử của người thanh niên này. Pavel cắt đứt tình bạn với Tonya và chủ động từ bỏ tình yêu của mình dành cho cô gái Cộng sản Rita Ustinovich để đi theo mục tiêu đấu tranh của mình.
4. Chủ nghĩa Duy vật Lịch sử
Một trụ cột khác của chủ nghĩa Mác được thể hiện trong cuốn tiểu thuyết là chủ nghĩa Duy vật Lịch sử. Theo Marx, hệ thống kinh tế trong lịch sử nhân loại chứa đựng một mâu thuẫn khiến nó lụi tàn và bị thay thế bởi một hệ thống kinh tế và xã hội khác tiên tiến hơn. Tiểu thuyết cho thấy cách Chủ nghĩa Tư bản đi đến diệt vong và được thay thế bởi Chủ nghĩa Cộng sản. Cuốn tiểu thuyết bắt đầu với thời thơ ấu của người anh hùng, anh càng trở nên mạnh mẽ trong quá trình chống lại Chủ nghĩa tư bản và tìm cách xóa bỏ nó. Anh nhận thức được nhu cầu nổi dậy chống lại toàn bộ hệ thống kinh tế và xã hội từ hệ quả của những bất công của Chủ nghĩa tư bản. Mục tiêu của anh là thiết lập một quy tắc hành vi xã hội mới dựa trên đạo đức con người. Những phản đối tự phát chống lại hiện thực cuộc sống kéo anh vào cuộc đấu tranh giai cấp, từ đó phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa mạnh mẽ hơn trong anh. Theo đó, chủ nghĩa Duy vật Lịch sử trong cuốn tiểu thuyết thể hiện ở việc các bất công của chủ nghĩa Tư bản đã khiến nó tự sụp đổ, và nó được thay thế bằng một hệ thống kinh tế-xã hội “tốt hơn”.
5. Tách biệt xã hội
Thép đã tôi thế đấy được coi là một lời đáp thích đáng cho câu hỏi về Tách biệt xã hội. Marx tin rằng người lao động tách biệt khỏi hàng hóa mà họ sản xuất ra vì nó bị tư bản chiếm hữu và định đoạt. Tuy nhiên, dưới chủ nghĩa Tư bản, đây trở thành một hoạt động bị tách biệt bởi vì người lao động không thể sử dụng những thứ anh ta sản xuất để duy trì cuộc sống hoặc tham gia vào hoạt động sản xuất cao hơn … Người lao động, dù tuyệt vọng đến đâu, thì nhu cầu của chính họ cũng không cho họ quyền chạm vào những thứ mình đã sản xuất, vì tất cả các sản phẩm của họ là tài sản của người khác. Ví dụ như Pyzycki, người giúp việc của một thợ cơ khí tại nhà máy lọc đường không hề ưa các ông chủ của nhà máy đó. Anh nói: “Cha của chúng tôi và chính chúng tôi làm công cả đời cho Potockis là đủ rồi. Chúng tôi đã xây dựng cung điện cho họ, để đổi lại, Bá tước điện hạ đã cho chúng tôi thức ăn vừa đủ để chúng tôi không chết đói.”
Nikolay Ostrovsky xứng đáng nhận được lời khen ngợi vì kỹ năng phi thường và sự kiên trì của mình. Cuốn tiểu thuyết là một ví dụ xuất sắc về ứng dụng chủ nghĩa Mác. Trên thực tế, nhân vật cùng các tình tiết, sự kiện trong tác phẩm đã tiết lộ lịch sử đấu tranh giai cấp và mâu thuẫn dưới chế độ tư bản chủ nghĩa. Các cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân dựa trên một hệ thống tư tưởng của chủ nghĩa Mác nhằm thiết lập một bản sắc trong một xã hội không có giai cấp. Tác giả vẫn cố gắng tạo ra một kiệt tác bất chấp tình trạng ốm đau của mình. Cuốn tiểu thuyết kể về Pavel Korchagin, một nhà cách mạng trẻ tuổi của Liên Xô trong cuộc Nội chiến, cũng được cho là nhân vật phản ánh chính cuộc đời của Ostrovsky. Ostrovsky với chân dung anh công nhân trẻ tuổi đã tạo nên một thắng lợi cho hiện thực xã hội chủ nghĩa. Bất bình đẳng giữa các giai cấp, thực trạng của giai cấp công nhân và sự khác biệt về giai cấp được thiết lập xuyên suốt tác phẩm. Thái độ chống Chủ nghĩa tư bản có thể được nhìn thấy trong các sự kiện, bối cảnh khác nhau cũng như trong các nhân vật riêng lẻ, đặc biệt là trong thái độ của Pavel Korchagin. Chủ nghĩa Duy vật Lịch sử được thể hiện là điều kiện đấu tranh giai cấp phát triển ý thức mạnh mẽ hơn. Ý tưởng về tách biệt xã hội cũng được thể hiện rõ trong cuốn tiểu thuyết. Cuối cùng, Thép đã tôi thế đấy đã tán thành các quan niệm của Marx về chủ nghĩa Duy vật Lịch sử, tách biệt xã hội, xung đột giai cấp và cách mạng vô sản.
Bài viết được lược dịch từ nghiên cứu của Tiến sĩ Sana’ Mahmoud Jarrar đăng trên eajournals: http://www.eajournals.org/…/A-Marxist-Reading-of…