Ngày Quốc tế Lao động đã cận kề, và việc đọc, suy ngẫm về Tư bản của Karl Marx trở nên đặc biệt hợp lý. Thực ra, tôi cũng muốn triển khai thêm nhiều luận điểm khác của ông; nhưng nếu làm thế, khéo nó lại trở thành một công trình khoa học. Vì vậy, hôm nay, tôi chỉ dừng lại ở một đoạn trong Tư bản mà tôi thấy nó khá gợi mở cho chúng ta nhiều điều. Trong Tư bản, Marx viết:
Người lao động tự do theo hai nghĩa: bản thân họ không trực tiếp thuộc về các tư liệu sản xuất như nô lệ, nông nô, v.v., nhưng các tư liệu sản xuất cũng không thuộc về họ như trong trường hợp những người nông dân kinh doanh độc lập, v.v.; trái lại họ tự do đối với tư liệu sản xuất, họ được giải thoát khỏi tư liệu sản xuất, không còn tư liệu sản xuất nữa.
(C.Mác & Ph.Ăng-ghen: Toàn tập, t.23, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2002, tr. 997).
Như vậy, dưới chủ nghĩa tư bản, người lao động được giải phóng khỏi các quan hệ lệ thuộc cũ: họ không còn là nô lệ (bị sở hữu như tài sản), không còn là nông nô lệ thuộc lãnh chúa, cũng không còn bị ràng buộc trong các phường hội thủ công trung cổ. Họ có quyền tự do đi lại, lựa chọn nơi làm việc và ký kết hợp đồng lao động. Ở phương diện này, có thể xem đó là một bước tiến lịch sử gắn liền với sự hình thành của xã hội tư bản – sự hình thành từ máu và mồ hôi của nhân dân lao động.
Đồng thời, theo nghĩa thứ hai, Karl Marx đã châm biếm khi cho rằng người công nhân được “giải phóng” khỏi mọi hình thức sở hữu. Nói cách khác, sự “giải phóng” ấy không khác gì việc đặt họ vào một quan hệ sản xuất bóc lột kiểu mới. Họ không có đất đai, không có công cụ sản xuất, cũng không có những tư liệu sinh hoạt độc lập. Nói gọn lại, người lao động không còn gì để duy trì đời sống ngoài chính sức lao động của mình.
Họ “tự do” vì không còn bị trói buộc cá nhân như một công cụ biết nói của kẻ khác, nhưng đồng thời cũng “trắng tay”, nên buộc phải bước vào quan hệ lao động làm thuê. Từ đó, việc bán sức lao động trở thành điều kiện tất yếu để tồn tại; bởi nếu không làm vậy, họ không còn bất kỳ phương tiện nào khác để sống.