Từ hồi còn nhỏ, người viết vẫn hay nghe văng vẳng bên tai câu: ‘Cần cù bù thông minh’. Đơn giản vì bản thân người viết cũng không phải là người sáng sủa, cho nên ba mẹ vẫn hay nói với mình câu này khi thấy mình vẫn chưa cố gắng hết sức. Lúc đó, chắc hẳn ba mẹ có chút tiếc nuối vì không biết nếu thằng con của mình mà cố gắng hơn nữa thì có lẽ nó sẽ đi xa hơn được nhiều rồi. Tiếc là hồi nhỏ mình chưa bao giờ nghĩ được như vậy. Mình chỉ làm điều mình thấy thích, mà có làm cũng là làm cho vui, mà cho vui thì sao phải hết mình?
Bản thân mình quan sát các bạn nhỏ thời nay thì thấy có một sự tương đồng giữa các bạn và mình của ngày xưa: tụi mình đều không kiên trì. Và mình tự hỏi là làm thế nào để các bạn xây dựng được tính kiên trì khi sinh ra và lớn lên trong môi trường đầy đủ vật chất, có bạn thậm chí còn muốn gì được nấy. Và thế là mình đọc GRIT.
1. GRIT là gì?
“GRIT – The power of passion and perseverance” là quyển sách nói về hành trình đi tìm bằng chứng khoa học để chứng minh cho quan điểm “Cần cù bù thông minh” của tác giả Angela Lee Duckworth (hình 1), nhà tâm lý học hiện đang làm việc tại Đại học Pennsylvania [1]. Trải qua quá trình nghiên cứu, thu thập dữ liệu từ nhiều dạng đối tượng khác nhau, từ các thiếu sinh quân của Học viện West Point – nơi nổi tiếng với tiêu chuẩn đầu vào cực cao cả về thể chất lẫn học vấn, đến các bạn nhỏ tham cuộc thi Spelling Bee, rồi cả các học sinh mà cô đã giảng dạy, thì tác giả rút ra được một điều là: tiềm năng là một chuyện, còn làm gì với tiềm năng đó lại là một câu chuyện khác.
Tiếp theo, tác giả dẫn dắt người đọc qua một loạt các câu chuyện của các nhà khoa học, nghệ sĩ cello, nhà báo,…mà khi còn nhỏ chưa bao giờ được đánh giá là ‘thông minh, sáng sủa’, thế mà sau này họ vẫn đạt được những thành công nhất định trong lĩnh vực của mình. Và điểm chung của họ là gì? Bền bỉ, họ có thể không phải là những thiên tài, nhưng chắc chắn họ đã nỗ lực rất nhiều trên con đường đi đến thành công của họ. Một điều nữa mà tác giả đã chỉ ra là những bài kiểm tra tài năng, hay IQ, hay ngay cả bài kiểm tra về độ bền bỉ cũng không hoàn hảo, cho nên đừng để kết quả từ những bài kiểm tra đó khiến ta có niềm tin sai lệch về bản thân.
2. Vậy điều gì khiến một người trở nên kiên tâm sắt đá, theo đuổi đến cùng một mục tiêu?
Câu trả lời mà tác giả gợi ý là: hãy tìm ra triết lý sống của bản thân, nói nôm na triết lý sống hoạt động như một ngọn hải đăng soi sáng con đường để ta tiến bước trên hành trình đầy giông bão và những đêm tối mịt mù để đến với mục tiêu của mỗi người. Để hình dung cho dễ hiểu, ta hãy xem ví dụ sau:
Nếu một người có triết lý sống là: ‘Sức khoẻ là điều quan trọng nhất.’ Vậy thì mục tiêu cao nhất sẽ là ‘có sức khoẻ tốt’, tiếp theo ở các mục tiêu trung cấp sẽ có thể là: ‘sức khoẻ thể chất tốt’ và ‘sức khỏe tinh thần ổn định’. Và ở phía dưới nữa sẽ là các hành động cụ thể rõ ràng để ta đạt được mục tiêu trung cấp ở trên. Lấy ‘sức khoẻ thể chất’ làm ví dụ, thì các hành động cụ thể có thể là: tập thể dục 3 ngày một tuần, không rượu bia hay thuốc lá, và ngủ đủ 8 tiếng mỗi ngày.
Và quan trọng hơn nữa, tác giả cũng chỉ ra rằng, đôi khi chúng ta có quá nhiều mục tiêu dẫn đến dễ bỏ cuộc khi gặp khó khăn để theo đuổi mục tiêu khác. Vì thế, theo tác giả thì mỗi người chỉ nên có một mục tiêu cao nhất để theo đuổi một cách kì cùng chuyên tâm.
3. Có thể nuôi dưỡng sự bền chí được không?
Có. Qua những buổi phỏng vấn những người mà tác giả gọi là ‘grit paragon’ (dịch nôm na: hiện thân của sự bền bỉ), cô Angela thấy có một hình mẫu trong hành trình của họ, và hình mẫu đó đi theo một trật tự sau:
- 1. Interest: hứng thú
- 2. Practice: luyện tập
- 3. Purpose: mục đích
- 4. Hope: hy vọng
4. Vậy ‘hứng thú’ là cái chi? Và làm thế nào để tìm ra ‘hứng thú’?
‘Hứng thú’ là những điều khiến ta cảm thấy tò mò và muốn tìm hiểu nhiều hơn về chúng. Và ‘hứng thú’ thường khởi nguồn từ những điều thường nhật xung quanh ta. Đó có thể là khoảnh khắc Julia Child lần đầu tiên thưởng thức món sole meunière khiến bà theo đuổi sự nghiệp nấu bếp của mình, hay đó có thể là lúc cậu học sinh trung học Mike Hopkins xem buổi tường thuật phóng tên lửa vũ trụ đã thôi thúc ông trở thành phi hành gia của NASA, và còn nhiều nhiều nữa những ví dụ được tác giả dẫn chứng ra trong GRIT. Bên cạnh đó, cô Angela cũng đúc kết được một số điều về quá trình tìm ra và nuôi dưỡng ‘hứng thú’:
- Các bạn trẻ thường sẽ dần nhận ra hứng thú nghề nghiệp của mình là gì khi là học sinh trung học.
- ‘Hứng thú’ chỉ có thể tìm ra khi ta tương tác với thế giới bên ngoài.
- Sau khi phát hiện ra ‘hứng thú’ của mình là gì, ta phải liên tục tiếp xúc với tác nhân khiến ta nhận ra ‘đam mê’ của mình để nuôi dưỡng nó. Ví dụ: Bạn nhận ra bạn thích đánh cầu lông trong một lần đi đánh thử, sau đó bạn nên đi đánh thường xuyên hơn để phát triển sở thích của mình.
- Cuối cùng, tìm một môi trường mà có những người chung sở thích để tiếp tục nuôi dưỡng ‘hứng thú’ của bản thân vì họ sẽ giúp bạn có thêm động lực và cho bạn những phản hồi tích cực để bạn học hỏi và phát triển.
Với những bạn chưa tìm ra điều khiến mình thích thú thì có thể tự hỏi bản thân một số câu hỏi sau:
- Tôi thích suy nghĩ về điều gì? Tâm trí tôi thường lang thang về nơi chốn nao?
- Tôi thật sự quan tâm về điều gì?
- Điều gì quan trọng nhất với tôi?
- Tôi thích làm gì trong thời gian rảnh?
- Và ngược lại, tôi không thích làm gì?
5. Luyện tập, luyện tập, và luyện tập
Đến giai đoạn ‘đổ mồ hôi sôi nước mắt’ này, người đọc sẽ gặp gỡ nhà tâm lý học nhận thức Anders Ericsson [2] và khái niệm ‘deliberate practice’ [3] (luyện tập có chủ đích) do ông đề xuất. Vậy ‘deliberate practice’ khác gì với ‘practice’? Nói một cách dễ hiểu là khi ta luyện tập có chủ đích, ta sẽ có mục tiêu rõ ràng, lộ trình phù hợp và phản hồi liên tục để cải thiện quá trình luyện tập, ta nhận thức rõ ràng mọi hành động ta làm là vì điều gì. Còn luyện tập đơn thuần là cứ cắm cúi luyện tập nhưng không biết đi về đâu, không biết đã đạt được gì và cũng không biết phải cải thiện điều gì.
Lấy ví dụ cho dễ hiểu là, hai vận động viên nghiệp dư có xuất phát điểm giống nhau. Khác nhau ở chỗ anh A thuê huấn luyện viên để luyện tập, ông này lên giáo án tập luyện, theo dõi, đánh giá và phản hồi liên tục để anh A cải thiện. Anh B thì tập mình ên, cứ siêng năng chăm chỉ, có điều không biết hỏi ai để xem mình tập luyện đúng hay sai. Một ngày nọ, anh A và anh B thi đấu với nhau, kết quả là, anh A cho anh B ăn hành. Bởi mới nói, hành trình của một người vĩ đại luôn có bóng dáng của những sư phụ thầm lặng.
Chưa hết, tác giả còn giới thiệu người đọc đến nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi [4] và khái niệm ‘flow’ [5] của ông. ‘Flow’ là một trạng thái mà ta tập trung hoàn toàn vào việc đang làm mà không có cảm giác phải gồng mình cố gắng, ta như dòng nước uốn lượn thanh thoát vượt qua mọi chướng ngại trên đường để chảy mãi, chảy mãi và chảy mãi.
Thoạt nhìn, hai định nghĩa này nghe có vẻ tương phản nhau, làm sao có thể chú tâm trong mọi hành động mà không có sự gò bó được? Cô Angela kết luận rằng: hai trạng thái này không tương phản nhau, chúng còn bổ trợ nhau là khác. ‘Deliberate practice’ là những gì mà các chuyên gia làm trong quá trình huấn luyện, còn ‘flow’ là trạng thái mà họ cảm nhận trong khi trình diễn. Bên cạnh đó, những người bền bỉ thì sẽ luyện tập có chủ đích nhiều hơn và cảm nhận trạng thái dòng chảy thường xuyên hơn. Đọc đến đây có bạn nào còn tiếc tiền thuê huấn luyện viên nữa không?
6. Vì mình hay vì người?
Thế giới ngoài kia có bao người học tập, làm việc, và rèn luyện chăm chỉ mỗi ngày, nhưng chắc hẳn động cơ của họ không giống nhau. Đa phần động cơ đó là vì bản thân mình, số ít là vì người khác, và cũng có những người mà nguồn động lực của họ chuyển từ vì mình sang vì người. Và tác giả cũng chỉ ra rằng sự chuyển biến đó cũng theo một motif nhất định, gồm 3 bước: (1) bắt đầu với một hứng thú của bản thân, sau đó là (2) học cách rèn luyện tự thân để trở nên thuần thục, và rồi (3) dùng những gì mình học được để đóng góp vào những công việc mang lại giá trị cho người khác.
Sau cùng, có một điều mà tác giả nhận ra đó là: những người bền chí nhất là những người có mục đích sống vượt qua khỏi những mưu cầu của cá nhân và muốn cống hiến cho hạnh phúc của người khác.
7. Fall seven, rise eight.
“Ê mày ngu lắm!”
“Tao không tin mày làm được!”
“Cái đó chỉ dành cho mấy đứa thông minh thôi.”
Đã bao lần chúng ta nghe những câu nói như vậy? Nhiều, rất nhiều. Và đó là cái mà nhà tâm lý học Carol Dweck [6] gọi là fixed mindset (tư duy cố định). Những người có tư duy cố định thường tin rằng năng lực bản thân thì không thay đổi được, tôi không giỏi và tôi sẽ không bao giờ giỏi, khi gặp khó khăn họ sẽ cho rằng bản thân không có năng lực, rồi dần dà đánh mất niềm tin vào bản thân, rồi tụt lại phía sau trong cuộc sống không ngừng chuyển động.
Ngược lại, growth mindset [7] (tư duy phát triển) là dạng niềm tin mà năng lực bản thân là thứ có thể phát triển được, tôi chưa giỏi nhưng tôi sẽ giỏi, những người có tư duy này sẽ đón nhận khó khăn và xem đó là một cơ hội để bản thân học hỏi, và như thế năng lực của họ sẽ tăng lên theo mức độ khó khăn của thử thách, dần dà trong họ, một niềm tin mãnh liệt vào năng lực của bản thân sẽ bắt rễ và giúp họ tiến lên trong cuộc sống.
Và để mỗi người vun đắp nên niềm tin vào bản thân, tác giả đưa ra các đề xuất sau:
- 1. Nâng cấp niềm tin về năng lực bản thân từ fixed mindset sang growth mindset.
- 2. Học cách trò chuyện với bản thân một cách lạc quan hơn. Thay vì nói tôi không làm được, hay tự trách móc mình, ta có thể tự hỏi tôi học được gì từ sai lầm này, tôi có thể làm gì để tốt hơn.
- 3. Nhờ sự giúp đỡ từ người khác. Sẽ tốt hơn nếu có ai đó có chung niềm tin và thúc đẩy ta hay nói với ta là đừng bỏ cuộc, đúng không?
Tóm lại, GRIT như là sự chứng thực về mặt khoa học của câu nói ‘Cần cù bù thông minh’. Và người viết nghĩ rằng khi bạn đã biết bản thân mình muốn gì, hãy kì cùng kiên tâm bám đuổi mục tiêu đó. Hãy bền bỉ.
Tham khảo:
[1]: https://en.wikipedia.org/wiki/Angela_Duckworth
[2]: https://en.wikipedia.org/wiki/K._Anders_Ericsson
[3]: https://www.youtube.com/watch?v=GLCLaRNPkIo
[4]: https://en.wikipedia.org/wiki/Mihaly_Csikszentmihalyi
[5]: https://www.youtube.com/watch?v=fXIeFJCqsPs
[6]: https://en.wikipedia.org/wiki/Carol_Dweck
[7]: Growth mindset: https://www.ted.com/…/carol_dweck_the_power_of…